गुनासो चौतारी, नेपालमा नागरिकता केवल एउटा कागज होइन, यो नागरिकको अस्तित्व, अधिकार र राज्यसँगको सम्बन्धको औपचारिक प्रमाण हो। जन्मदेखि मृत्युसम्म नागरिकले पाउने हरेक सेवा शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, बैंकिङ, सम्पत्ति अधिकारदेखि लिएर मतदानसम्मसबैको आधार यही नागरिकता प्रमाणपत्र हो। यस्तो संवेदनशील र अत्यन्त महत्वपूर्ण कागजपत्र नै अत्यन्त कमजोर कागजमा छापिनु गम्भीर प्रश्नको विषय बनेको छ।

साधारण कागजमा छापिएको नागरिकता प्रमाणपत्र पानीको थोपा, पसिना वा सामान्य प्रयोगमै च्यातिने, मेटिने वा बिग्रिने जोखिममा हुन्छ। यसले नागरिकको व्यक्तिगत सुरक्षामा मात्र होइन, राज्यको प्रशासनिक विश्वसनीयतामै प्रश्न उठाउँछ। जब राष्ट्रको मुख्य परिचयपत्र नै सुरक्षित र टिकाउ हुँदैन, तब यसले राज्यको प्राथमिकता र व्यवस्थापन क्षमतामाथि नै शंका पैदा गर्छ।

प्रश्न उठ्छ के यो कमजोरी जानीबुझी गरिएको हो, वा व्यवस्थापनको लापरवाही हो? दुवै अवस्थामा यसको परिणाम गम्भीर हुन्छ। यदि जानीबुझी हो भने, यसले नागरिकको अधिकारप्रति राज्यको संवेदनशीलता कमजोर भएको संकेत गर्छ। यदि लापरवाही हो भने, यो सुधार गर्नुपर्ने तत्कालीन प्रशासनिक कमजोरी हो।

आज विश्वका धेरै देशहरूले आफ्ना नागरिकता तथा पहिचानपत्रहरूलाई सुरक्षित, टिकाउ र प्रविधिमैत्री बनाइसकेका छन्—स्मार्ट कार्ड, बायोमेट्रिक प्रणाली, डिजिटल प्रमाणीकरण जस्ता उपाय अपनाएर। तर नेपालमा अझै पनि साधारण कागजमा आधारित नागरिकता प्रमाणपत्र प्रयोग भइरहनु समय सापेक्ष सुधारको अभाव देखिन्छ।

नागरिकता हराउँदा वा बिग्रँदा त्यसको पुनःप्राप्ति प्रक्रिया झन्झटिलो र समय खपत हुने भएकाले यसको गुणस्तरमा ध्यान दिनु अत्यन्त आवश्यक छ। राज्यले अब नागरिकताको स्वरूपलाई आधुनिक, सुरक्षित र दीर्घकालीन बनाउनतर्फ गम्भीर पहल गर्नुपर्छ। प्लास्टिक कार्ड (स्मार्ट कार्ड) प्रणाली लागू गर्नु, डिजिटल डाटाबेस सुदृढ गर्नु, र नक्कलीकरण रोक्ने प्रविधि प्रयोग गर्नु आजको आवश्यकता हो।

नागरिकता केवल परिचयपत्र होइन यो राष्ट्र र नागरिकबीचको विश्वासको दस्तावेज हो। त्यसैले यसको सम्मान, सुरक्षा र गुणस्तरमा कुनै सम्झौता हुनु हुँदैन। कमजोर कागजमा छापिएको नागरिकता केवल एउटा प्राविधिक त्रुटि होइन, यो राज्यको जिम्मेवारी र नागरिकप्रतिको प्रतिबद्धताको ऐना हो।

अब समय आएको छ राष्ट्रको पहिचानलाई कमजोर कागजबाट बलियो प्रणालीतर्फ रूपान्तरण गर्ने।