चलचित्र  –  मौन चलचित्रहरूको बढ्दो आकर्षण अनि सर्वव्यापी पहुँचबीच सिनेमाका पर्दाहरूमा चार्ली च्याप्लिनको उदय भयो। च्याप्लिनले त्यही नै समय उनको सबैभन्दा प्रसिद्ध क्यारेक्टर ‘ट्र्याम्प’ को सिर्जना गरेका थिए। मनोरञ्जनको क्षेत्रमा २०औं शताब्दीको सुरुका दशक मौन चलचित्रहरूले विश्वव्यापी लोकप्रियता हासिल गरिरहेको समय थियो।

सिनेमाको इतिहासमा यो समयलाई ‘सिल्भर स्क्रिनको युग’ पनि भनिन्छ। मौन चलचित्रहरूले त्यो समय मनोरञ्जन र प्रविधिलाई मिश्रण गरी सिनेमालाई सर्वव्यापी बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। १९औं शताब्दीको अन्त्यतिर उदाएको यस्ता चलचित्रको युग २०औं शताब्दीको मध्यसम्म चलेको थियो ।

जुन चलचित्रको एउटा नवीन र लोकप्रिय मनोरञ्जनको साधनका रूपमा विकसित भइरहेको थियो। २० औं शताब्दीको पूर्वाद्र्धमा युरोप र अमेरिकाका विकसित समाजहरूमा मौन चलचित्र सस्तो भएका कारण आमसाधारण समेतको पहुँचमा रहेको थियो। अमेरिकामा पनि यही समयमा युरोपका विभिन्न ठाउँबाट आउने लाखौं आप्रवासीका लागि भाषा अवरोधलाई चिर्दै मौन चलचित्र लोकप्रिय भएको थियो।

ठीक त्यही समय बेलायतमा अभिनेता चाल्र्स स्पेन्सर च्याप्लिन जुनियरको उदय भएको थियो। चार्ली च्याप्लिनका नामले विश्व ख्याति कमाएका चार्ली हास्य अभिनेता हुन्। यसका अलावा उनी फिल्म निर्माता र संगीतकार पनि थिए। मौन सिनेमा युगका विश्वव्यापी आइकन च्याप्लिनले आफ्नो कला र प्रतिभामार्फत फिल्म उद्योगलाई नै यस्तो उचाइमा पुर्‍याइदिएको थियो । जसलाई त्यो समय मनोरञ्जनको क्षेत्रमा र कलाको अन्य कुनै पनि विधामा कसैले पुर्‍याउन सकेका थिएन ।

२० औं शताब्दीमा अरू असंख्य सिनेमा निर्माताले चलचित्र संस्कृतिको विकासमा योगदान दिएको थियो । तर, चार्ली च्याप्लिनको जस्तो त्यो बेलाका सर्वसाधारणको दैनिकी र संघर्षलाई जोडेर युरोपका ‘आम जनता’ को मनमस्तिष्क जित्न सक्ने अरू कोही निस्किएनन्। सन् १९३० को दशकमा युरोप र अमेरिकाले बेहोरेको चरम आर्थिक मन्दीले जर्जर अवस्थालाई सिर्जना गर्‍यो। जसलाई पात्रहरूमार्फत सामाजिक मुद्दाका रूपमा चित्रित गरी सिनेमामा रूपान्तरण गर्न सक्षम च्याप्लिनको लोकप्रियता झनै चुलियोको थियो ।

संघर्षपूर्ण बाल्यकाल

१८८९ अप्रिल १६ मा जन्मिएका च्याप्लिन १० वर्षको कलिलो उमेरदेखि नै अभिनयमा जोडिए। अद्भुत कमेडी कला र सिर्जनामार्फत दुनियाँलाई हँसाउन सफल च्याप्लिनको बाल्यकाल गरिबी र संघर्षपूर्ण अध्यायहरूको लामो फेहरिस्त थियो। बेलायतमा संगीतको क्षेत्रमा उदाउँदै गरेका च्याप्लिनका बुवाको अत्यधिक रक्सी सेवनका कारण अकस्मात मृत्यु भयोको थियो ।

चार्ली च्याप्लिनले आर्थिक रूपमा अप्रत्याशित कठिनाइहरू बेहोर्नु पर्‍यो। १४ वर्षको उमेरमा परेको यो वज्रपात आमा एक्लैले सामना गर्नुपर्‍यो। त्यसैले उनले मानसिक सन्तुलन गुमाइन्। बुवाको अनुपस्थिति र मानसिक अस्पतालको शरणमा पुगेकी आमाको दुःखदायी पृष्ठभूमिमा च्याप्लिन र उनका भाइले लन्डन सहरको सडकहरूमा कष्टकर दैनिकी बिताउन बाध्य भएका थिए ।

बाल्यकालको अधिकांश समय अनाथालयमा बिताएका च्याप्लिनले सानै उमेरमा आफ्नो प्रतिभा पहिचान गरिसकेका थिए। संघर्षपूर्ण हुर्काइ र पारिवारिक अवस्थाका कारण सामान्य पढ्न र लेख्न सक्ने भएको थियो । त्यसपश्चात् औपचारिक विद्यालय शिक्षाबाट बिदा लिएका च्याप्लिन १८ वर्षमै बेलायतको लोकप्रिय कलाकारमध्येमा परिचित हुन थालेको थियो । जसपश्चात् उनलाई कहिल्यै पछाडि फर्कनु परेको थिएन ।

लोकप्रियताको शिखर

मौन चलचित्रहरूको बढ्दो आकर्षण अनि सर्वव्यापी पहुँचबीच सिनेमाका पर्दाहरूमा चार्ली च्याप्लिनको उदय करिब एकै समय भयोको थियो । च्याप्लिनले त्यही नै समय उनको सबैभन्दा प्रसिद्ध क्यारेक्टर ‘ट्र्याम्प’ को सिर्जना गरेका थिए। मनमोहक ‘टुथब्रस’ जुँगा, कालो बलर टोपी, झोल्ले ब्यागी पाइन्ट, लचकदार छडीको साथमा मौलिक हिँड्ने शैली आदिले च्याप्लिनको ट्र्याम्पलाई दर्शकमाझ रातारात लोकप्रिय बनाएको थियो ।

चार्ली च्याप्लिनको नाम सुन्नासाथ हामी सबैको मस्तिष्कमा आउने पहिलो चित्र नै उनले सिर्जना गरेको ‘ट्र्याम्प’ हो। बेलायतमा उदाएका च्याप्लिनले अमेरिकी सिनेमा उद्योगको केन्द्र हलिउडमा अद्वितीय प्रतिभा प्रस्तुत गरेको थियो । हास्य–मनोरञ्जनको क्षेत्रमा विश्वभर ख्याति कमाएका थिए । हलिउडमा हास्य अभिनेता र निर्देशकको रूपमा स्थापित च्याप्लिन मनोरञ्जनको क्षेत्रमा २०औं शताब्दीको सर्वाधिक चर्चित व्यक्तित्व थिएभन्दा अत्युक्ति हुँदैन।

पश्चिमले भोगेको महामन्दी र हिटलरको उदयले निम्त्याएको पीडा, अभाव र बेरोजगारीको समस्या उनले आफ्नो हास्य कलाकारितामार्फत चित्रण गरिदिए। यस्तै सबैले सिर्जित दरिद्रता, युद्ध र हिंसाले थोपरेको एक्लोपनाजस्ता मानवीय अवस्थालाई पनि समेटेको थियो ।

गान्धीसितको भेटपछि च्याप्लिनले सार्वजनिक रूपमै ब्रिटिस उपनिवेशविरुद्ध गान्धीको अहिंसात्मक आन्दोलनको समर्थन जनाएको थियो । यसरी जीवनपर्यन्त गान्धीप्रति श्रद्धा दर्शाए। लन्डनको त्यो प्रसिद्ध ठाउँलाई अहिले ‘गान्धी–च्याप्लिन मेमोरियल गार्डेन’को नामले चिनिन्छ।

‘मोर्डन टाइम्स’ र च्याप्लिन–गान्धी भेट

भारतमा ब्रिटिस उपनिवेशविरुद्ध अहिंसात्मक आन्दोलनको नेतृत्व गरे महात्मा गान्धीले। उनलाई अमेरिकाबाट प्रकाशित हुने विश्व प्रसिद्ध ‘टाइम’ पत्रिकाले सन् १९३० को ‘पर्सन अफ द इयर’ अर्थात् वर्ष व्यक्ति घोषणा गर्‍यो। उसो त ब्रिटिस साम्राज्यविरुद्ध गान्धीले प्रयोग गरिरहेको भद्र–अवज्ञा र असहयोग आन्दोलनहरूले त्यो बेला प्राप्त गरेको विश्वव्यापी समर्थन र ऐक्यबद्धता २०औं शताब्दीको महत्त्वपूर्ण घटनामध्ये एक थियो।

भारतलाई ब्रिटिस साम्राज्यबाट मुक्त गराउन गान्धीको अहिंसात्मक प्रयोगको भारत भित्र र बाहिरबाट सद्भाव प्राप्त भयो। त्यसकै कारण तत्कालीन बेलायती सरकारले सन् १९३१ मा गोलमेच सम्मेलनको आयोजना गर्‍यो। उक्त सम्मेलनमा सहभागी हुन लन्डन पुगेका गान्धीको त्यही समय मनोरञ्जनको संसारमा सबैभन्दा परिचित नाम च्याप्लिनसित भेट भयो।

गान्धीसितको त्यो भेटका बारेमा च्याप्लिनले ‘आफूलाई गान्धी र उनको स्वतन्त्रता आन्दोलनका बारेमा जानकारी भयो। तर पनि गान्धीलाई आफ्नाबारेमा खासै थाहा नभएको प्रसंग आत्मकथामा उल्लेख गरेका छन्।

दुई नितान्त फरक पृष्ठभूमि र क्षेत्रबाट उदाएका अनि विश्वव्यापी ख्याति कमाएका गान्धी र च्याप्लिनको भेट भयो। त्यो भेटले च्याप्लिनलाई ब्रिटिस उपनिवेशले सिर्जना गरेको आततायी अवस्थाका बारेमा आँखा खोल्ने काम गर्‍यो। च्याप्लिन–गान्धीको त्यो भेटलाई कतिपय बेलायती पत्रिकाहरूले मुख्य समाचारका रूपमा स्थान दिएका थिए। गरिबी र अभावका कारण सानै उमेरमा अनगिन्ती ठक्कर खाए।

कम्युनिस्ट भएको आरोप र निर्वासन

सन् १९५२ मा रिलिज भएको आफ्नो चलचित्रलाई युरोपमा परिचित गराउन उनी पानीजहाजमा यात्रामा लागे। च्याप्लिनलाई अमेरिकी सरकारले उनको राजनीतिक आस्था र कम्युनिस्टहरूप्रति सहानुभूति रहेको भनी जहाजमै केरकार गर्‍यो। त्यति नै खेर, अमेरिकी सरकारले लामो समयदेखि च्याप्लिनको कम्युनिस्ट पार्टी अफ अमेरिका (सीपीयूएसए)सितको सम्बन्धका विषयमा अनुसन्धान गरिरहेको रहस्य खुल्यो।

हलिउडभित्र पनि च्याप्लिनको सीपीयूएसएसितको सम्बन्धका विषय अमेरिकी सरकारले अनुसन्धान थाल्यो। तर च्याप्लिनको कम्युनिस्ट पार्टीसित आबद्धता र उनको वामपन्थीहरूलाई गरेको योगदान पुष्टि गर्न कोही साक्षी उपलब्ध भएनन्। पहिलो विश्वयुद्धको समाप्तिपछि र सन् १९२० को दशकमा पश्चिमी मुलुकहरूले आर्थिक महामन्दीको संकट बेहोरे। फलस्वरूप युरोपमा आक्रामक राष्ट्रवादको जन्मियो। आर्थिक महामन्दी अनि यसले सिर्जना गरेको संकट र चरम नैराश्यताले जर्मनीमा नाजी र एडोल्फ हिटलरको उदय भयो। च्याप्लिनको ‘द ग्रेट डिक्टेटर’ मा त्यो बेलाको युरोप छ। 

‘द ग्रेट डिक्टेटर’को सन्देश

सिनेमाको माध्यमले मनोरञ्जनको संसारमा व्यावसायिक सफलतासँगै प्रसिद्धि कमाएका च्याप्लिनले सन् १९४० मा ‘द ग्रेट डिक्टेटर’ सिनेमा रिलिज गरे। च्याप्लिनका सिनेमामध्ये ‘द ग्रेट डिक्टेटर’ उनको पहिलो साउन्ड प्रविधिसहित चलचित्र र व्यावसायिक रूपमा सबैभन्दा सफल काम थियो।

पहिलो विश्वयुद्धको समाप्तिपछि र सन् १९२० को दशकमा पश्चिमी मुलुकहरूले आर्थिक महामन्दीको संकट बेहोरे र यसको फलस्वरूप युरोपमा आक्रामक राष्ट्रवादको जन्म भयो।

आर्थिक महामन्दी अनि यसले सिर्जना गरेको संकट र चरम नैराश्यताले जर्मनीमा नाजी र एडोल्फ हिटलरको उदयलाई सम्भव तुल्याएको थियो। च्याप्लिनले ‘द ग्रेट डिक्टेटर’ मा त्यो बेला युरोपमा आफ्नो प्रभाव जमाउन थाल्यो। त्यही हिटलरको नाजीवाद र बेनितो मुसोलिनीको फासीवादको खुलेर निन्दा गरेका छन्।

हिटलरमाथि व्यंग्य गरेर बनाइएको ‘द ग्रेट डिक्टेटर’ मा च्याप्लिन आफैं हिटलरको पहिरन र हाउभाउमा देखिएका थिए। अमेरिका र बेलायतमा सुपरहिट भएको यो सिनेमाले युद्धले निम्त्याउने त्रासदी र पीडालाई दर्शाएको छ। लहडको महत्त्वाकांक्षाले जन्माउने तानाशाहहरूविरुद्ध शान्तिपूर्ण विरोधमा उभिन मानवजातिलाई सन्देश दिएको छ।

सबैभन्दा प्रसिद्ध आफ्नो सिर्जना ‘द ग्रेट डिक्टेटर’मा हिटलरविरुद्ध खरो प्रस्तुतिमा देखिएका च्याप्लिन र हिटलरबीच केही अनौठा संयोग थिए। च्याप्लिन र हिटलरको जन्म एकै वर्ष एक हप्ताको अन्तरालमा भएको थियो। च्याप्लिनले जन्माएको ‘ट्र्याम्प’ पात्र र हिटलरको जुँगा अनि हाउभाउहरूमा समानता थिए।